ASEAN savunma tedarikinde yerli üretim ve ortaklığa yöneliyor

Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği üyeleri, savunma ihtiyaçlarının büyük bölümünü halen bölge dışındaki üreticilerden karşılıyor. Görece sınırlı bütçeler, bazı ülkeleri yeni sistemler yerine ikinci el platformlara yöneltiyor. Army Technology’nin aktardığı örnekler arasında Endonezya’nın eski İtalyan uçak gemisi Giuseppe Garibaldi’yi KRI Sriwijaya-100 adıyla envantere alması ve Japonya’nın emekliye ayıracağı beş Abukuma sınıfı refakat gemisinin 2027’de Filipinler’e devredilmesine yönelik plan bulunuyor.

ASEAN ülkeleri ithalat bağlantılarını tek bir güç merkezinde toplamamaya çalışıyor. Çin ile yakın ilişkileri bulunan Kamboçya ve iç savaşın sürdüğü Myanmar dışındaki üyeler, tedarikçi havuzunu mümkün olduğunca geniş tutuyor. Filipinler ABD’ye daha yakın bir çizgi izlerken Malezya, Washington ile Pekin arasında daha dengeli bir konum arıyor.

Çok sayıda tedarikçi maliyet baskısını artırıyor

Bölgedeki başlıca sağlayıcılar yalnızca ABD ve Çin’den ibaret değil. Fransa’dan Dassault Aviation, Türkiye’den ASELSAN ve Güney Kore’den Hyundai Heavy Industries, ASEAN pazarında karşılık bulan şirketler arasında gösteriliyor. Bu çeşitlilik siyasi hareket alanı sağlasa da lojistik, eğitim ve bakım tarafında ağır bir yük oluşturuyor.

Farklı ülkelerden alınan platformlar, birbirinden ayrı yedek parça stokları, bakım usulleri ve teknik eğitim programları gerektiriyor. Operatörler, mühendisler ve bakım personeli her sistem için yeniden eğitiliyor; bazı altyapıların da platforma özel kurulması gerekiyor. Böylece ilk satın alma bedelinin ötesindeki kullanım ömrü maliyeti yükseliyor.

Birlikte çalışabilirlik de temel sorunlardan biri. Malezya Kraliyet Hava Kuvvetlerine ait Su-30MKM uçaklarının 2024’te ABD Hava Kuvvetlerinin KC-135 tankerinden yakıt ikmali yapması, farklı kökenli sistemlerin belirli şartlarda birlikte kullanılabildiğini gösterdi. Ancak bu faaliyet, Su-30MKM’nin Malezya hizmetine girmesinden yaklaşık 18 yıl sonra gerçekleşen istisnai bir örnek olarak değerlendiriliyor; güvenli veri paylaşımı ve komuta kontrol entegrasyonu halen sınırlı kalıyor.

Rusya’nın bıraktığı alan yeni üreticilere açılıyor

Rusya, geçmişte Güneydoğu Asya silah pazarında güçlü bir konuma sahipti. ABD’nin 2017 tarihli CAATSA yaptırımları ve Rusya’nın 2022’de Ukrayna’yı işgali, bu konumu ciddi ölçüde zayıflattı. Malezya’nın F/A-18 ve Su-30MKM uçaklarından oluşan muharip filosunda Rus platformlarının yedek parça temini ile ödeme işlemleri yaptırımlar nedeniyle güçleşti.

Endonezya da 2021’de Su-35’i savaş uçağı yarışından çıkardı. Cakarta yönetimi daha sonra ana tercih olarak Dassault Aviation üretimi Rafale F-4’e yönelirken Çin’in J-10 uçağına yönelik olası alımı ve Korea Aerospace Industries öncülüğündeki KF-21 Boramae programına katılımı da gündeminde tuttu. Bu tablo, Rusya’nın kaybettiği alanın Batılı, Çinli, Güney Koreli ve Türk şirketleri arasında dağıldığını gösteriyor.

Türkiye açısından bölgedeki eğilim, yalnızca hazır platform satışından daha geniş bir fırsat alanı yaratıyor. ASELSAN gibi şirketlerin ihracat modeli; yerel ortaklık, bakım kabiliyeti, eğitim ve belirli düzeyde teknoloji paylaşımı talepleriyle birlikte şekilleniyor. ASEAN ülkelerinin mevzuatla yerlileştirmeyi zorunlu hale getirmesi, Türk firmalarının tekliflerinde yerel sanayi katılımını daha görünür kılmasını gerektirecek.

Endonezya, Malezya ve Filipinler yerlilik şartı koyuyor

Endonezya Savunma Bakanlığının 6/2024 sayılı düzenlemesi, yabancı savunma sözleşmelerinin toplam değerinin en az yüzde 85’inin ofset, Endonezyalı şirketlerin katılımı veya karşı ticaret yoluyla karşılanmasını öngörüyor. Malezya’nın Ulusal Savunma Sanayii Politikası ise bileşenlerin en az yüzde 30’unun ülkede üretilmesini şart koşuyor. İlk garanti döneminin ardından bakım, onarım ve yenileme faaliyetlerinin de Malezyalı firmalarca yürütülmesi isteniyor.

Filipinler’in 2024 tarihli Öz Yeterli Savunma Duruşunu Canlandırma Yasası, yerli sağlayıcılara öncelik veriyor. İthalata ancak ihtiyaç duyulan platform veya malzemenin Filipinler’de üretilememesi durumunda izin verilmesi hedefleniyor. Yabancı alımlarda gelecekte ülke içinde üretimi mümkün kılacak teknoloji transferi niyetinin bulunması da aranıyor.

Tayland’ın JAS-39 E/F Gripen tercihi, bu yaklaşımın yabancı üreticiler üzerindeki etkisini gösteriyor. Saab, tam kapsamlı bir uçak montaj hattı kurmayı planlamasa da Taylandlı şirketlerle özgün ekipman üreticisi ortaklıkları geliştirmeyi ve ülkede bir araştırma geliştirme merkezi açmayı hedefliyor. Şirket, Tayland üzerinden Güneydoğu Asya pazarına ihracat imkânı arıyor.

ADIC ortak tedarik için yeniden gündemde

Bölgesel iş birliğinin temelini, Endonezya’nın öncülüğünde 2011’de oluşturulan bağlayıcı olmayan ASEAN Savunma Sanayii İş Birliği girişimi oluşturuyor. ADIC; ortak bakım merkezleri kurulmasını, mühimmat ve hafif silahlar için sınır aşan tedarik zincirleri geliştirilmesini, çift kullanımlı araştırmaların desteklenmesini ve üye ülkelerin sanayi kabiliyetlerinin ortak bir dizinde toplanmasını amaçlıyor. Birleştirilmiş talep yoluyla birim maliyetlerin düşürülmesi de hedefler arasında.

Ancak üyelerin sanayi düzeyleri arasında belirgin farklar var. Singapur gelişmiş sistem entegrasyonu kabiliyetine sahipken Endonezya ve Tayland orta ölçekli platform üreticileri olarak öne çıkıyor; Kamboçya ile Laos ise sınırlı üretim altyapıları nedeniyle dış kaynaklara, özellikle Çin’e bağımlı kalıyor. Ekonomik milliyetçilik ve farklı güvenlik öncelikleri, Avrupa Birliği benzeri bütünleşik bir savunma pazarı kurulmasını zorlaştırıyor.

ASEAN’ın kısa vadede yabancı platformlardan vazgeçmesi beklenmiyor; buna karşılık tedarik güvenliği, bakım maliyetleri ve birlikte çalışabilirlik baskısı yerli üretimi öne çıkaracak. Bundan sonra ADIC kapsamında ortak kuralların ne ölçüde somutlaştırılacağı ve yabancı üreticilerin teknoloji transferi şartlarına nasıl karşılık vereceği izlenecek.