Demokratlar ABD-İsrail teknoloji maddelerini savunma tasarısından çıkarmak istiyor

Demokratlar ABD-İsrail teknoloji maddelerini savunma tasarısından çıkarmak istiyor

ABD Kongresi'ndeki bir grup Demokrat senatör, Washington ile Tel Aviv arasındaki savunma sanayisi bağlarını kurumsallaştıracak hükümlerin 2027 mali yılı savunma bütçesi tasarısından çıkarılması için harekete geçti. Maryland Senatörü Chris Van Hollen'ın öncülük ettiği talebe 11 senatör daha imza verdi. Girişim, Temsilciler Meclisi ile Senato tarafından hazırlanan Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasası (NDAA) taslaklarındaki iki ayrı maddeyi hedef alıyor.

Salı günü Kongre liderliğine gönderilen mektupta Elizabeth Warren, Bernie Sanders ve Tammy Duckworth gibi isimlerin de imzası bulunuyor. Senatörler, Senato taslağının 1217'nci bölümü ile Temsilciler Meclisi metninin 219'uncu bölümünün nihai yasadan çıkarılmasını talep ediyor. Her iki hüküm de ABD ile İsrail'in savunma teknolojilerinin geliştirilmesinde daha yakın çalışmasını öngörüyor.

Yapay zekâ ve kuantum teknolojileri kapsamda

Temsilciler Meclisi taslağındaki düzenleme, “ABD-İsrail Savunma İşbirliği Girişimi” adını taşıyor. Senato metninde ise aynı yaklaşım, Geliştirilmiş Teknolojiler, Birleşik Araştırma ve Güçlendirilmiş Güvenlik için ABD-İsrail Çerçevesi anlamına gelen FUTURES Act kapsamında ele alınıyor.

Düzenlemelerin odağında yapay zekâ, kuantum teknolojileri ile kimyasal ve biyolojik silahlara ilişkin çalışmalar var. Kapsamın çift kullanımlı teknolojilere uzanması, tartışmayı yalnızca silah tedariki meselesi olmaktan çıkarıyor.

Van Hollen'ın ofisi, senatörün söz konusu hükümlerin kaldırılması için meslektaşlarıyla çalıştığını, maddelerin nihai metinde kalması hâlinde izlenecek yolun ise daha sonra belirleneceğini açıkladı. Açıklamada, ABD'nin kendi ulusal güvenlik çıkarları doğrultusunda bağımsız hareket etme kapasitesinin korunması gerektiği vurgulandı. İtirazın yalnızca İsrail'e verilen desteğin düzeyiyle değil, gelecekte karar alma yetkisinin nasıl kullanılacağıyla da bağlantılı olduğu görülüyor.

Senatörlerin mektubunda, 2027 mali yılı İstihbarat Yetkilendirme Yasası'ndaki başka bir hükme de karşı çıkılıyor. Söz konusu madde, ABD ile İsrail arasındaki istihbarat paylaşımının genişletilmesini öngörüyor. Taslak metne göre amaç, İsrail'in niteliksel askerî üstünlüğünü korumak ve İran ile İran bağlantılı devlet ya da devlet dışı aktörlerin faaliyetlerine karşı caydırıcılığı güçlendirmek.

Yardımdan Pentagon denetimli ortaklığa geçiş tartışması

ABD'nin İsrail'e sağladığı askerî ve siyasi destek, Gazze'deki savaş nedeniyle son üç yılda daha yoğun biçimde sorgulanmaya başladı. Gazze Sağlık Bakanlığının verilerine göre savaşta en az 74 bin Filistinli hayatını kaybetti. Defense News'ün aktardığı Reuters/Ipsos araştırması da ABD ile İsrail'in 28 Şubat'ta İran'a yönelik saldırılarının ardından başlayan savaşa Amerikan kamuoyunda verilen desteğin gerilediğine işaret ediyor.

Başkan Donald Trump, İsrail'e doğrudan askerî yardım uygulamasını sona erdirme sözü vermişti. Mevcut destek, 2028'de süresi dolacak bir mutabakat muhtırası üzerinden yürütülüyor; bu düzenleme, İsrail'in on yıllık dönem boyunca ABD yapımı silahlar satın alması için milyarlarca dolarlık finansman sağlıyor. Yeni taslaklar ise ilişkinin doğrudan yardım yerine savunma sanayisi ve teknoloji ortaklığı biçiminde sürdürülmesinin önünü açıyor.

Van Hollen ve diğer eleştirmenlere göre bu değişiklik, askerî desteği ortadan kaldırmak yerine başka bir idari kanala taşıyacak. Mevcut yapıda Dışişleri Bakanlığının ağırlığı bulunurken önerilen modelde Pentagon daha belirleyici bir konuma gelecek. Bu kayma, siyasi denetimin yanı sıra tedarik ve ortak araştırma süreçlerinin işleyişini de etkileyebilir. Senatörler, uzun vadeli taahhütlerin yönetimin hareket alanını daraltabileceğini; Gazze, Batı Şeria ve bölgedeki diğer gelişmelere rağmen işbirliğini kalıcı hâle getirebileceğini savunuyor.

Teknoloji güvenliği ve denetim kaygıları

ABD ile İsrail, savunma teknolojileri alanında hâlihazırda ortak projeler yürütüyor. İsrailli Rafael Advanced Defense Systems ile ABD merkezli Raytheon tarafından geliştirilen David's Sling hava ve füze savunma sistemi, bu işbirliğinin en bilinen örnekleri arasında bulunuyor.

Dolayısıyla Kongre'deki tartışma, sıfırdan bir ilişki kurulmasından çok mevcut ortaklığın kapsamının ve hukuki zemininin genişletilmesi üzerinde yoğunlaşıyor. Düzenlemeye karşı çıkanlar, önerilen mekanizmanın silah ve teknoloji transferlerindeki siyasi denetimi zayıflatabileceğini ileri sürüyor. Hassas ABD teknolojilerinin nasıl korunacağı ve ortak araştırmaların Washington'a sağlayacağı somut karşılık da tartışılan başlıklar arasında. Eleştirmenlere göre İsrail'in elde edeceği sanayi ve teknoloji kazanımlarına karşılık ABD tarafının sağlayacağı fayda, taslakta yeterince açık tanımlanmıyor.

NDAA, Amerikan savunma politikasının bütçe ve program önceliklerini belirlediği için Kongre'nin her yıl kabul etmesi beklenen temel metinlerden biri. Ancak 2027 tasarısının 1 trilyon doları aşan büyüklüğü, Demokratların bir bölümünde başlı başına itiraz yarattı. Temsilciler Meclisi taslağı temmuz ayında dar bir farkla kabul edilirken Senato'daki Demokratlar, İran savaşıyla bağlantılı hükümleri gerekçe göstererek kendi kanatlarındaki metnin ilerlemesini engelledi.

Temsilciler Meclisi üyesi Ro Khanna da komisyon görüşmeleri sırasında ABD-İsrail Savunma İşbirliği Girişimi'nin tasarıdan çıkarılması için değişiklik önergesi sundu, ancak sonuç alamadı. Cumhuriyetçi Thomas Massie de düzenlemeye açık biçimde karşı çıktı. Böylece itirazın ağırlık merkezi Demokrat senatörler olsa da Kongre'de sınırlı bir partiler üstü muhalefet bulunduğu ortaya çıktı.

Türkiye açısından teknoloji ortaklığı boyutu

Tartışmanın Türkiye bakımından doğrudan bir program bağlantısı bulunmuyor.

Yine de ortak geliştirme, ihracat kontrolü ve hassas teknolojilerin korunması gibi başlıklar, Türk-Amerikan savunma sanayisi ilişkilerinde de belirleyici rol oynuyor. Türkiye'nin F-35 programından çıkarılması ve savunma ihracat lisanslarında yaşanan siyasi anlaşmazlıklar, Kongre kararlarının uzun vadeli sanayi ortaklıklarını nasıl etkileyebildiğini gösterdi.

İsrail için önerilen yapı, tekil silah satışlarının ötesine geçerek yapay zekâ ve kuantum gibi çift kullanımlı alanlarda kalıcı bir araştırma çerçevesi oluşturmayı amaçlıyor. Bu yönüyle düzenleme, klasik dış askerî finansman modelinden çok ortak Ar-Ge ve sanayi entegrasyonuna dayanıyor. Türk savunma sanayisi açısından bakıldığında da benzer uluslararası projelerde fikrî mülkiyet, teknolojiye erişim ve siyasi denetim şartlarının en az platform seçimi kadar belirleyici olduğu görülüyor.

Sıradaki aşama, Temsilciler Meclisi ve Senato taslaklarının uzlaştırılması. Bu süreçte 1217'nci ve 219'uncu bölümlerin korunup korunmayacağı izlenecek. Maddeler nihai metinde kalırsa Van Hollen ve destekçilerinin yeni değişiklik önergeleriyle ya da bütçe sürecine yönelik girişimlerle baskıyı sürdürmesi bekleniyor.